Γιάκομπ φον Γκούντεν, Robert Walser, Ροές 2012

Giakomp_fon_Gkounten_-_robert_walser11
Ένας νεαρός αριστοκράτης εγκαταλείπει το σπίτι του, για να γίνει οικότροφος στο Ινστιτούτο Μπενζαμέντα, μία σχολή για υπηρέτες.

Το παράδοξο σε αυτό το μικρό μυθιστόρημα του Βάλζερ, ενός λογοτέχνη που ανακαλύφθηκε και καθιερώθηκε όψιμα ως μία από τις πιο σημαντικές φωνές του 20ου αι. , δεν είναι η μετάπτωση από μια υψηλή τάξη σε μία χαμηλή. Πολύ σωστά επισημαίνεται στο θαυμάσιο επίμετρο πως υπήρχε ήδη μία τέτοια τάση στη λογοτεχνία της εποχής λίγο πολύ. Το ενδιαφέρον δεν έγκειται καν στη γραφή του Βάλζερ, που, ομολογώ, αν και μικρό βιβλίο, υπήρχαν στιγμές που κάπως με κούρασε η ημερολογιακή καταγραφή του οικότροφου. Ούτε η παραδοξότητα έγκειται στο τέλος, που μολονότι απροσδόκητο για την έως εκείνη τη στιγμή πλοκή, παραπέμπει σε έναν ρομαντικό αλλά ξεπερασμένο πια για την εποχή εξωτισμό. (Το «Γιάκομπ φον Γκούντεν» γράφτηκε το 1909).

Το αληθινά παράξενο είναι η απροσδιοριστία του ήρωα, ο οποίος διατυπώνει μια άποψη ή διαλέγει μια στάση ζωής την οποία σχεδόν ταυτόχρονα αναιρεί. Βρισκόμαστε λοιπόν μπροστά στο μοντέλο του αναξιόπιστου αφηγητή; Μια δεύτερη πιο προσεκτική ματιά δεν συνηγορεί υπέρ αυτού. Ίσα-ίσα δίνεται στον αναγνώστη η εντύπωση πως ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται να χρησιμοποιήσει ένα λογοτεχνικό τέχνασμα, αυτό του αναξιόπιστου αφηγητή, τουλάχιστον όχι συνειδητά. Όσα είναι γνωστά από το βίο του Βάλζερ, αλλά και κάποιου είδους αμεσότητα και φυσικότητα των αντιφάσεων του ήρωα που ξεδιπλώνεται στο βιβλίο, πείθουν πως εδώ δεν πρόκειται περί τεχνικής απλώς.

Πρόκειται για μια αυθεντική περίπτωση συγγραφέα όσο και ήρωα, που βαδίζει διαρκώς στην κόψη κάθε πράγματος: στάσης ζωής, επιλογών και αποφάσεων, θέασης του κόσμου, λέξης. Δεν εννοώ πως παρουσιάζεται αναποφάσιστος. Ένας αναποφάσιστος γνωρίζει τις επιλογές, απλώς δυσκολεύεται να επιλέξει. Εννοώ πως ο Γιάκομπ φον Γκούντεν βιώνει ταυτόχρονα αντιθετικές καταστάσεις. Δεν στέκει ενεός ανάμεσα σε διαφορετικά πράγματα. Τα ζει και τα δύο. Αυτή η ιδιόμορφη σύγκλιση αντιθέτων στο πρόσωπο του νεαρού οικότροφου του Ινστιτούτου Μπενζαμέντα είναι που κατά τη γνώμη μου κάνει το έργο άξιο για ανάγνωση.

Αριστοκράτης και υπηρέτης με συναίσθηση της ανωτερότητας της τάξης από την οποία προέρχεται. Επιθυμεί διακαώς να συντρίψει την έπαρσή του επαναλαμβάνοντας πως είναι ασήμαντος, ένα τίποτα, όπως διδάσκονται να είναι όλοι οι μαθητευόμενοι υπηρέτες του Μπενζαμέντα, αλλά την ίδια στιγμή οι πράξεις του, τα λόγια του, οι σκέψεις δηλώνουν το αντίθετο.

Θεωρεί σκληρό και άξεστο τον διευθυντή της σχολής, τον κύριο Μπενζαμέντα, αλλά ταυτόχρονα τον θαυμάζει και τον αποκαλεί σπουδαίο, έναν βασιλιά, έστω και έκπτωτο, που αντιμετωπίζει με δέος όσο και με θράσος. Γιατί ο μαθητευόμενος υπηρέτης Γιάκομπ φον Γκούντεν που αποποιήθηκε την αριστοκρατική του καταγωγή, ναι μεν έχει υψώσει τον διευθυντή του ιδρύματος στην σφαίρα της αυθεντίας και της απόλυτης πατριαρχικής φιγούρας που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση, αλλά παράλληλα διασκεδάζει να τον προκαλεί με την αυθάδειά του. Ο ίδιος ο διευθυντής του Ινστιτούτου Μπενζαμέντα παρουσιάζεται ως ένας παραδόπιστος κι άκαμπτος συναισθηματικά άντρας, που λίγο μετά ή σχεδόν παράλληλα ξεσπά σε ανυπόστατες λυρικές εξάρσεις με αποδέκτη το πρόσωπο του νεαρού μαθητευόμενου, εξάρσεις που παραπέμπουν περισσότερο σε εξομολόγηση ενός εφήβου προς το ιδεατό ερωτικό του αντικείμενο.

Επιπλέον ο Γιάκομπ φον Γκούντεν είναι ερωτευμένος με τη δεσποινίδα, δασκάλα και αδελφή του διευθυντή, αλλά ο θάνατος της (από απουσία έρωτα όπως μάλιστα δηλώνει η ίδια) αντί να τον συνταράξει, τον αφήνει αδιάφορο.

Χλευάζει τον συμμαθητή του τον τυπολάτρη Κράους, τον ταγμένο στην ψυχή να γίνει υπηρέτης, αλλά πραγματικά θεωρεί μεγάλη απώλεια την ενδεχόμενη αποχώρησή του από το Ινστιτούτο.

Κάθε ιδέα, δράση, λόγος του ήρωα εκτίθεται παράλληλα με το αντίθετο του χωρίς πρώτα να καθαιρείται το προηγούμενο. Απλώς συνυπάρχουν παρά την έκδηλη αντιφατικότητά τους.

Αγνοώ πώς ακριβώς ορίζεται η σχιζοφρένεια, ωστόσο ίσως έχει κάποια σημασία ότι ο συγγραφέας είχε διαγνωστεί ως σχιζοφρενής και είχε εγκλειστεί σε ψυχιατρείο. Μια τέτοια εξήγηση της ιδιότυπης στάσης του Γιάκομπ φον Γκούντεν είναι μάλλον άδικη για το έργο του Βάλζερ από την άποψη πως ακόμα κι αν η ασθένειά του έχει επηρεάσει τα χαρακτηριστικά του ήρωά του, αυτό ίσως είναι αδιάφορο από λογοτεχνικής πλευράς. Τότε τι ακριβώς θα έπρεπε να ενδιαφέρει τον αναγνώστη; Τι είναι αυτό που κερδίζει;

Πιθανώς την ένταση που κρύβει η απροσδιοριστία και η διχασμένη προσωπικότητα του ήρωα. Μια ένταση που θυμίζει ποίηση και που δεν μπορεί να ερμηνευτεί με στενά λογοτεχνικούς όρους ή με τον πήχυ της στεγνής λογικής προσέγγισης. Ένα μικρό παράθυρο σε έναν ακατανόητο κόσμο απροσδιοριστίας και ιδιότυπου μετεωρισμού που μπορεί μεν να ξενίζει τον αναγνώστη, αλλά γοητεύει και ως ένα βαθμό παρασύρει σε αλλότρια μέρη, εκεί που το έδαφος χάνεται κάτω από τα πόδια και ένα δυσάρεστο άκισμα κινητοποιεί την ψυχή. Άγνωστο προς πια κατεύθυνση, αλλά κινητοποιεί. Ίσως αυτό να είναι υπολογίσιμο κέρδος, αν και διόλου απτό και ξεκάθαρο.

Από την άλλη μήπως απλώς πρόκειται για έναν υπερεκτιμημένο συγγραφέα που ανέσυρε κάποιου είδους λογοτεχνική μόδα και η καθιερωμένη κριτικογραφία; Εντυπωσιάστηκα όταν τόλμησα να πω στον βιβλιοπώλη ότι δεν έχω διαβάσει Βάλζερ κι εκείνος μου απάντησε: «Καιρός ήταν!». Επιπλέον ο Βάλζερ μου έφερε στο μυαλό τον Νίκο Καχτίτση και ιδίως το έργο του «Ο Εξώστης» (Κίχλη 2012), ο οποίος επίσης ανακαλύφθηκε και καθιερώθηκε οψίμως, αλλά ακριβώς όπως στο «Γιάκομπ φον Γκούντεν» δεν κατάφερα να εντοπίσω τι είναι αυτό που μου δίνει το βιβλίο. Για ποιο λόγο υπάρχει. Τι σκοπό επιτελεί. («επιτελεστικότητα» θαρρώ πως λέγεται με πιο εξειδικευμένη ορολογία).

Πραγματική λογοτεχνία τελικά το «Γιάκομπ φον Γκούντεν» ή υπερεκτιμημένη; Ποιος θα το κρίνει και με τι κριτήρια;

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s